W Polsce system opieki zdrowotnej oparty jest na publicznym ubezpieczeniu zdrowotnym, które obsługuje Narodowy Fundusz Zdrowia (NFZ). Każdy, kto opłaca składki zdrowotne – zarówno obywatele Polski, jak i cudzoziemcy legalnie przebywający w kraju – ma prawo do korzystania z bezpłatnych świadczeń medycznych.
Osoby zatrudnione na podstawie umowy o pracę lub umowy zlecenia nie muszą samodzielnie opłacać składek, ponieważ robi to za nie pracodawca. Przedsiębiorcy z kolei są zobowiązani do samodzielnego regulowania składek. Ubezpieczeni mają również możliwość objęcia ochroną zdrowotną najbliższych członków rodziny, takich jak współmałżonek oraz dzieci – do 18. roku życia, a jeśli się uczą, do ukończenia 26 lat. W przypadku dzieci z niepełnosprawnością wiek nie ma znaczenia – mogą być objęte ubezpieczeniem bezterminowo. Ważne jest, że dodanie członków rodziny do ubezpieczenia nie wpływa na wysokość opłacanej składki.
Dla osób, które nie podlegają obowiązkowemu ubezpieczeniu zdrowotnemu, NFZ przewiduje możliwość dobrowolnego przystąpienia do systemu. W tym celu należy złożyć wniosek – online za pośrednictwem platformy PUE ZUS, wysłać go pocztą lub dostarczyć osobiście do placówki ZUS. Formularz ZUS ZZA wypełnia się w przypadku samego ubezpieczenia zdrowotnego, natomiast ZUS ZUA obejmuje również inne składki społeczne. Do wniosku trzeba dołączyć odpowiednie dokumenty, takie jak paszport, dokument pobytowy, akt małżeństwa czy zaświadczenia potwierdzające naukę dziecka. Wszelkie dokumenty obcojęzyczne muszą być przetłumaczone przez tłumacza przysięgłego na język polski. Wysokość składki dobrowolnego ubezpieczenia wynosi 9% od ustalonej podstawy, która zwykle odpowiada średniemu wynagrodzeniu w sektorze przedsiębiorstw. Dla niektórych grup, jak studenci czy wolontariusze, przewidziane są niższe podstawy wymiaru składki.
Jeśli ktoś zdecyduje się zrezygnować z dobrowolnego ubezpieczenia, może wypowiedzieć umowę, składając wniosek z określoną datą zakończenia oraz potwierdzeniem braku zaległości w opłatach. Warto też pamiętać, że brak opłacenia składki przez miesiąc skutkuje automatycznym rozwiązaniem umowy, ale ewentualne zaległości trzeba mimo to uregulować.
Zakres świadczeń pokrywanych przez NFZ jest szeroki i obejmuje m.in. wizyty u lekarzy rodzinnych i specjalistów, badania diagnostyczne, hospitalizację, opiekę w nagłych przypadkach, refundację leków, rehabilitację, opiekę psychiatryczną, prowadzenie ciąży, poród, programy profilaktyczne, stomatologię oraz opiekę nad osobami niepełnosprawnymi. Do stomatologa i ginekologa można udać się bez skierowania, natomiast w przypadku pozostałych specjalistów potrzebne jest skierowanie od lekarza rodzinnego.
Po opłaceniu składki ubezpieczenie staje się aktywne od pierwszego dnia następnego miesiąca. Ubezpieczony może wtedy zapisać się do wybranej przychodni i wskazać lekarza rodzinnego, pielęgniarkę oraz położną. W przypadku nieobecności lekarza rodzinnego, pacjenta przyjmie inny specjalista w tej samej placówce. Zmiana lekarza, pielęgniarki lub położnej jest możliwa dwa razy w roku bez opłat – każda kolejna zmiana wiąże się z kosztem 80 zł, chyba że jest wynikiem np. przeprowadzki lub innych obiektywnych przyczyn.